Ook in de zorg voor mensen met dementie is sprake van grensoverschrijdend gedrag, maar de aandacht ervoor blijft helaas nog steeds achter. Dat er iets moet gebeuren, blijkt o.a. uit lijvige rapporten die de afgelopen jaren zijn verschenen. De rapporten zijn zeer volledig en op  wetenschappelijke leest geschoeid, maar het is de vraag of deze kennis en aanbevelingen de dagelijkse praktijk bereiken. We zijn daarom blij verrast met het compacte ‘zelfhulpboekje’ van Evita Lammes (deskundige sociale veiligheid) en Rianne van Gerven (verpleegkundige met ervaring in ziekenhuis en thuiszorg), met de treffende titel Eerste hulp bij grenzen. Elk hoofdstuk in dit zeer toegankelijk geschreven boekje bevat praktijkvoorbeelden en casuïstiek die verzorgenden en verpleegkundigen zullen herkennen. De eerste twee hoofdstukken beschrijven hoe grensoverschrijdend gedrag (seksueel, agressief of discriminatoir van aard) kan worden voorkomen (Vooraf), en hoe dit gedrag kan worden aangepakt als het tijdens de zorg optreedt (Tijdens). Het derde hoofdstuk (Achteraf) behandelt o.a. het belang van reflectie op het gebeurde en de manier waarop dit is aangepakt. Hoofdstuk 4 gaat over wat mag en moet en geeft duidelijkheid over regels m.b.t. grensoverschrijdend gedrag. Het laatste hoofdstuk geeft antwoord op de vraag waar je terecht kan met vragen over hulp. Elk hoofdstuk wordt afgesloten met een aantal bescheiden literatuurverwijzingen. We lichten een paar interessante inzichten uit, in de hoop dat dit je nieuwsgierigheid prikkelt. En wie weet is het een aanleiding om er in teamverband eens iets mee te doen.

Het 5G-schema

In het eerste hoofdstuk wordt het 5G-schema geïntroduceerd, dat afkomstig is uit de cognitieve gedragswetenschappen:

• Gebeurtenis: wat je ziet en hoort, alsof je het met een camera vastlegt.
• Gedachte: wat jij hierover denkt.
• Gevoel: blij, boos, bang, bedroefd of variaties van deze vier basisemoties.
• Gedrag: wat jij doet, alsof je het met een camera vastlegt. Je kunt ook ‘niets doen’ invullen. Ook dat is gedrag.
• Gevolg: het resultaat van de situatie. Geen gevoel of gedachte, maar iets dat je kunt aantonen.

Geïllustreerd met een situatie die veel verzorgenden in de zorg voor mensen met dementie zullen herkennen: 1. Erika helpt meneer Jansen bij het douchen; 2. ‘Ik ben bang dat hij me gaat aanraken’; 3. Ongemakkelijk gevoel; 4. Meneer vragen zichzelf uit te kleden en waar mogelijk afstand te houden; 5. Er is geen duidelijk uitgesproken wens naar meneer Jansen en de kans op ongewenste intimiteiten blijft. De cognitieve gedragstherapie toonde aan dat er iets positievers kan ontstaan als je je gedachten bewust verandert (en dat zal een kwestie van oefenen zijn): 1. Erika helpt meneer Jansen bij het douchen; 2. ‘Ik wil niet aangeraakt worden tijdens het douchen’; 3. Een vastbesloten gevoel; 4. Meneer Jansen vragen zijn handen op zijn knieën te houden; 5. Duidelijkheid over de verwachtingen, zeer waarschijnlijk geen aanraking. Veel zorgverleners zullen op zoek zijn naar dergelijke praktische tools, bijvoorbeeld voor hoe je anders kunt denken in verschillende herkenbare situaties. Soms gaat het om supersimpele tips, zoals het vermijden van woorden als ‘lekker’ en ‘samen’. ‘We gaan lekker samen douchen’ voelt toch anders dan ‘Het is tijd voor uw douche’.

Praktische tools

Ook de volgende hoofdstukken volgen hetzelfde stramien: een aantal herkenbare praktijksituaties van grensoverschrijdend gedrag, de introductie van een (paar) praktische tools. Zo wordt in hoofdstuk 2 de BOT-methode uitgelicht, een manier om je buikgevoel – wat zonde is om te negeren – serieus te nemen. Ook het Vlaggensysteem komt aan de orde. Dit is een model om (grensoverschrijdend) gedrag te analyseren van niet grensoverschrijdend (groen), naar licht (geel), ernstig (rood) of zeer ernstig (grijs) grensoverschrijdend. Hoofdstuk 3 behandelt ook weer een aantal handzame modellen, zoals de Cirkel van Invloed en de Cirkel van Betrokkenheid, o.a. uit het werk van Stephen Covey. Deze theorie leert je om je te richten op de Cirkel van Invloed, op alle dingen waar jij zelf invloed op kunt uitoefenen, en leert je om de verleiding te weerstaan je druk te maken over dingen waar je invloed zeer beperkt is. Een andere boodschap uit dit hoofdstuk is dat het oké is om ergens op terug te komen, als het je niet gelukt is om het grensoverschrijdende gedrag direct aan te pakken. Ook hier volgen weer veel praktische tools: voorbeeldzinnen die je zo zou kunnen overnemen.

In hoofdstuk 4 wordt terecht gewezen op de medeverantwoordelijkheid van het management. Interessant zijn in dit verband de recente uitspraken van Jop Groeneweg, hoogleraar Veiligheid in de zorg (Zorgvisie, 22 april 2026). Hij vindt dat bestuurders zich systeemverantwoordelijk moeten tonen voor de sociale en psychologische veiligheid van zorgverleners. Hoe je bestuurders daar zelf op aan kunt spreken, wordt in het boekje uitgelegd met acties en voorbeeldzinnen. De tekst geeft ook antwoord op veel voorkomende vragen, bijvoorbeeld wanneer je zorg mag weigeren en hoe je moet handelen als mogelijk optredende agressie bij de diagnose hoort, zoals het geval kan zijn bij dementie.

Kortom, een zeer compact en praktijkgericht handboekje voor iedere zorgverlener die werk wil maken van grenzen stellen aan grensoverschrijdend gedrag, dat bovendien in het zakje van je uniform – bij drie verschillende merken uitgetest – of in de achterzak van je broek past.

Peter Bakens is redacteur van DementieVisie en was werkzaam als docent en wijkverpleegkundige