Zorg- en welzijnsprofessionals en naasten, maar ook architecten en inrichters, staan voor de uitdaging een omgeving te creëren die past bij de behoeften van mensen met dementie en bijdraagt aan kwaliteit van leven en veiligheid. In dit artikel verkennen we hoe drie elementen, namelijk een dementievriendelijk interieur, toegang tot natuur en de beleving van 360-graden omgevingen met een VR-bril kunnen bijdragen aan een leefomgeving die rust biedt en uitnodigt tot activiteit. We baseren ons op uitkomsten van drie praktijkgerichte onderzoeken vanuit verschillende hogescholen en geven inzicht in wat deze betekenen voor de praktijk en het onderwijs. Deze hogescholen werken samen binnen het PRODEM-netwerk (zie kader).

Rustig én stimulerend

Dementievriendelijk interieur

Het interieur van een woning kan comfort, oriëntatie en een gevoel van veiligheid bevorderen. Een gezamenlijk project van Zuyd Hogeschool en de Universiteit van Maastricht toont aan dat herkenbaarheid en maatwerk daarin essentieel zijn. Mensen met dementie hebben baat bij een omgeving die overzichtelijk is, met voldoende licht, duidelijke contrasten en herkenbare elementen die aansluiten bij hun gewoonten. Tegelijkertijd blijkt dat interieurs vaak niet of onvoldoende zijn aangepast, ondanks goede bedoelingen. Zowel praktische als emotionele drempels spelen een rol bij naasten en zorgprofessionals: financiële beperkingen, angst voor verandering of gebrek aan kennis. Professionals gaven aan behoefte te hebben aan toegankelijke informatie en samenwerking met andere disciplines om echt tot passende aanpassingen te komen. Technologie kan ondersteunen, bijvoorbeeld met slimme verlichting of valdetectie, maar mag de menselijke zorg en afstemming volgens mantelzorgers en zorgprofessionals nooit vervangen. Een dementievriendelijk interieur vraagt niet alleen om fysieke aanpassingen, maar ook om het op tijd bespreken van veranderingen met de persoon met dementie zodat die nog kan meedenken over keuzes. Voor professionals als ergotherapeuten en verzorgend personeel is het zaak op tijd passende aanpassingen te adviseren. Dat vraagt om respect voor autonomie en zorgvuldige begeleiding bij keuzes.

Belang van natuur

De aandacht voor het belang van de buitenomgeving neemt steeds meer toe. Hogeschool Windesheim zag dat vooral veel bekend is over natuur en mensen met dementie in instellingen. Zij onderzochten daarom hoe natuur ook thuiswonende mensen kan ondersteunen, en welke rol zorg- en welzijnsprofessionals hierin kunnen spelen. Ze keken naar de betekenis van natuur en de ervaren barrières en kansen voor toegang tot natuur. Uit dit onderzoek blijkt dat natuur rust, beweging, verbinding en positieve herinneringen biedt. Buitenlucht, bomen, bloemen, dieren en vogelgeluiden gaven mensen met dementie een fijn gevoel. Tegelijkertijd ervaarden zij barrières in de toegang tot natuur. Denk aan angst om te verdwalen of te vallen, afhankelijkheid en weersomstandigheden. Dit benadrukt het belang van goede begeleiding door naasten, vrijwilligers en professionals in het toegankelijk maken van de natuur. Toch ontbreekt het hen vaak aan kennis over de waarde van natuur of aan praktische handvatten. Windesheim ontwikkelde daarom samen met mensen met dementie en professionals hulpmiddelen waaronder wandelgesprekskaarten, een fotokaartenset en een natuurinspiratiegids vol tips om natuur laagdrempelig in het dagelijks leven te verweven, ook binnenshuis.

Virtuele beleving

Passend bij allerlei technologische ontwikkelingen wilden we ook weten wat mogelijk is in de virtuele wereld. Soms is het niet meer haalbaar om zo vaak als gewenst naar buiten te gaan. Een manier om de zintuigen dan toch te prikkelen en welzijn te bevorderen is Virtual Reality (VR). Onderzoek van Fontys liet zien dat VR ontspanning en plezier bracht bij mensen met dementie. Ze kwamen tot rust, genoten zichtbaar van de beelden en gingen makkelijker in gesprek. Vooral wanneer beelden aansloten bij persoonlijke herinneringen, zoals bossen, bergen, dieren, een kapelletje dat mensen kennen of de straat waar iemand vroeger woonde, bleek VR sterk in het oproepen van emoties. Daarmee sluit deze technologie goed aan bij reminiscentie, een bekende benadering in de dementiezorg en -ondersteuning. De kracht van VR is dat het mensen even naar een andere plek kan brengen, zonder dat ze daar de deur voor uit hoeven. Tegelijk vraagt het gebruik om goede begeleiding door zorg- en welzijnsprofessionals. Ook moet de techniek eenvoudig zijn, met aandacht voor veiligheid, comfort en inhoudelijke afstemming.

De leefomgeving is een deel van iemands identiteit, herinneringen en dagelijks ritme

Toepassing in de praktijk

We kunnen concluderen dat interieur, natuur en de inzet van VR kunnen bijdragen aan een betekenisvolle leefomgeving voor mensen met dementie. Voor een succesvolle toepassing is het essentieel dat ontwerpers, zorg- en welzijnsprofessionals en naasten rekening houden met drie elementen: de balans tussen veiligheid en kwaliteit van leven, persoonsgerichtheid en interprofessionele samenwerking.

Veiligheid vs. kwaliteit van leven

In de praktijk zijn interieur en natuurbeleving voor mensen met dementie vaak vooral ingericht vanuit veiligheid. Professionals en naasten letten bijvoorbeeld op het verwijderen van losliggende vloerkleden, vermijden scherpe hoeken of ontmoedigen zelfstandig naar buiten gaan. Deze bescherming is begrijpelijk: niemand wil ongelukken of verdwalen riskeren. Maar een eenzijdige focus op risico’s kan ten koste gaan van de kwaliteit van leven. Het wegnemen van vertrouwde meubels of persoonlijke voorwerpen kan ertoe leiden dat iemand zich juist ontheemd en onrustig voelt. Daar staat tegenover dat een warm, uitnodigend interieur dat ruimte biedt voor zintuiglijke prikkels, herkenbare objecten, kleur en contact met natuur juist bijdraagt aan rust, oriëntatie en geborgenheid. Hetzelfde geldt voor de buitenruimte. Uit angst dat er iets misgaat, blijven mensen met dementie vaak binnen. Soms uit zichzelf, soms omdat hun omgeving hier risico’s voorziet. Dit kan echter leiden tot inactiviteit en daardoor op termijn tot een verhoogd valrisico. Beweging, zoals wandelen, verkleint dat risico juist. Daarom is het goed als naasten en professionals niet alleen denken in termen van bescherming, maar ook kansen benutten om de leefwereld van mensen met dementie te verrijken. Een tuin met herkenningspunten, een balkon met bloemen of een uitnodigende route naar het park kan mensen stimuleren om actief te blijven, zingeving te ervaren en zich verbonden te voelen met hun omgeving.

Persoonsgerichtheid

Het creëren van een dementievriendelijke leefomgeving vraagt om maatwerk. Interieur, natuur of technologie zoals VR krijgen pas waarde als ze aansluiten bij het levensverhaal, de interesses en het dagelijks ritme van iemand met dementie. Dit vraagt om goed luisteren, observeren en betrokkenheid van iedereen rondom de persoon met dementie. Zo kunnen bijvoorbeeld een vloerkleed dat herinnert aan vroeger of VR-beelden van een favoriete vakantiebestemming bijdragen aan rustiger gedrag en een betere stemming. Een dementievriendelijke omgeving vraagt om tijdige bewustwording en continue afstemming op veranderende omstandigheden en behoeften. Te vaak worden woningaanpassingen pas overwogen na een val of ziekenhuisopname. Juist in een vroeg stadium, waarin iemand nog voorkeuren, gewoonten en herinneringen kan delen, liggen waardevolle kansen. Door samen te bespreken hoe iemand zijn woning vroeger prettig vond – welke kleuren, meubels of geuren rust gaven – kunnen keuzes worden gebaseerd op wat vertrouwd en veilig voelt. Dit ondersteunt niet alleen het welzijn, maar versterkt ook het gevoel van controle en autonomie. Tegelijkertijd is dementie een progressief proces. Behoeften veranderen, zintuiglijke waarneming verslechtert, en wat gisteren nog prettig of veilig was, kan morgen verwarrend of onveilig zijn. Technologie zoals VR kan ondersteunen: niet alleen als bron van herinnering en ontspanning, maar ook om in een vroeg stadium visueel te maken hoe een aangepaste woning eruit kan zien.

(Interprofessionele) samenwerking

Tot slot is samenwerking nodig om een dementievriendelijke omgeving te realiseren. Hoewel er veel kennis beschikbaar is over hoe je een passende binnen-, buiten- of virtuele omgeving creëert, bereikt die lang niet altijd de juiste mensen. Mensen met dementie en hun naasten raken vaak verdwaald in een wirwar van losse tips en informatie. Ook voor professionals is samenwerking lastig, omdat zorg, welzijn en wonen nog te veel gescheiden opereren. Interprofessioneel samenwerken kan hierin het verschil maken. De casemanager dementie speelt vaak een spilfunctie, maar ook ergotherapeuten, fysiotherapeuten, interieurarchitecten en welzijnswerkers kunnen bijdragen aan een prettige leefomgeving. Structurele verbindingen, zoals gezamenlijke huisbezoeken, interprofessionele scholing of regionale netwerken waar kennis en ondersteuning samenkomen, helpen expertise beter te benutten en af te stemmen op de unieke situatie van de persoon met dementie.

Laat de omgeving meebewegen

Een dementievriendelijke omgeving ontstaat waar veiligheid en kwaliteit van leven in balans zijn, waar persoonlijke verhalen richting geven aan inrichting en technologie, en waar professionals samenwerken. Dat vraagt meer dan standaardoplossingen: het vraagt professioneel aanvoelen, luisteren, creatief meebewegen en betekenisvol samenwerken over domeinen heen. Omdat deze vaardigheden in veel opleidingen nog onvoldoende aandacht krijgen, zoeken lectoraten – zoals die waar de auteurs van dit artikel werken – actief naar manieren om deze inzichten terug te laten komen in het onderwijs. Zo kunnen toekomstige professionals samen met mensen met dementie en hun naasten blijven werken aan een leefomgeving die bijdraagt aan kwaliteit van leven. Een leefomgeving is immers meer dan een plek om te verblijven: het is een deel van iemands identiteit, herinneringen en dagelijks ritme. Juist daarom liggen er kansen om, met oog voor verleden én toekomst, een omgeving te creëren die meebeweegt met het verloop van de ziekte.

Muriel van Doorn is docent-onderzoeker bij het lectoraat Mens en Technologie en verbonden aan de opleiding Toegepaste Psychologie van Fontys Hogeschool HRM en Toegepaste Psychologie
Geraldine Visser is docent-onderzoeker bij het lectoraat en de minor Goed leven met dementie en projectleider van de opleiding Casemanagement Dementie van Hogeschool Windesheim
Hester Smeets is docent-onderzoeker bij de Academie Verpleegkunde, lectoraat Wijkgerichte Zorg en bijzonder lectoraat Interprofessionele Samenwerking in de Wijk, Zuyd Hogeschool, en onderzoeker binnen het project Dementievriendelijk Verenigen (Alzheimer Nederland & Zuyd Hogeschool)
Simone de Bruin is lector Goed leven met dementie van Hogeschool Windesheim